Dərd və Dəva

Dərd və Dəva

50
0

Rəhimli və Mərhəmətli Allahın adi ilə!

Həmd olsun Aləmlərin Rəbbi olan Allaha! Ondan başqa ibadətə və itaətə layiq olan haqq məbud yoxdur və Muhəmməd (Allahın ona salavat və salamı olsun) onun rəsulu və elçisidir.

Daha sonra:

Kitab haqda

Tərcüməsi “Sağaldıcı dava barəsində sual verənə kifayətedici cavab” olan bu kitab “Əd-Də və əd-Dava”, yəni “Dərd və Dava” adı ilə dəfələrlə ərəb dilində çap edilmişdir. Kitabın müəllifi orta əsrdə yaşamış ən görkəmli sələf alimlərindən biri, şeyxülislam tbn Teymiyyənin tələbəsi İbn Qeyyim əl Cövziyyədir. Bu kitab nəfslərin tərbiyəsi, günahlardan təmizlənməsi yollan və səmimi tövbə etməsi üsulunda yazılmış ən mükəmməl kitablardan biri hesab olunur. Kitabın müəllifi qəlb xəstəlikləri üzrə bir mütəxəssis, qəlblərin müalicəsi məsələsini araşdıran məharətli bir təbib olmuşdur. Onun müalicə üsulu bir çoxlarının təbliğ etdiyi yunan midriklərinin üsulu deyil, Allahın kitabına və Onun peyğəmbərinin Sünnəsinə söykənən ən mükəmməl üsuldur.

Kitabın əvvəli müəllifə verilən bir sualla başlanır. Sual belədir: “Bir bəlaya düçar olmuş və bunun davam etməsilə dünya və Axirət işlərində ziyana uğrayacağını bilib var gücü ilə onu aradan qaldırmağa çalışan, ancaq bacarmayan, əksinə bu bəlanı daha da artıran və şiddətləndirən kəs barəsində fikir nədir? Bunu dəf etməyin və çarəsini tapmağın yolu nədədir?”

Müəllif bu suala qısa bir cavab verməyi məqsədəuyğun hesab etmir və həmin bəlaya düşməyin səbəblərini araşdırır, ona aparan yolları izah edir. Qəlb xəstəliklərini törədən amillərə toxunur, onların acı aqibətlərini sadalayır. Əvvəla o xəstəliklərə düşməməyin çarəsini, sonra isə düşdükdən sonra onların müalicəsini bəyan edir. Müəllif duaya, onun qəbul olma şərtlərinə, günahların acı aqibətlərinə, zərərlərinə, Allah barəsində hüsnü-zənlə Onun rəhməti ilə özünü aldatmaq arasındakı fərqlərə, Allaha həqiqi ibadət etməyə, şirkə, həqiqi tövhidə, eşqin formalarına, dünya eşqinin və görkəmlərə aşiq olmağın dünya və axirət zərərlərinə və s. mövzulara aid mükəmməl fəsillər ayırır.

Əgər müəllifin yaşadığı dövrün cəmiyyəti bu kitaba ehtiyac duyurdusa, bizim yaşadığmız cəmiyyətin ona ehtiyacı daha çoxdur.

Kitab ilk dəfə hicri təqvimi ilə 1307-ci ildə Hindistanda nəşr edilmişdir. Daha sonra Misirdə nəşr edildi. İlk nəşrlər içərisində məşhur alim Məhəmməd Muhyiddinin hicri on üçüncü əsr əlyazması

əsasında nəşr etdirdiyi kitab diqqəti daha çox cəlb edir. Azərbaycan dilinə tərcümə edilərək Azərbaycan oxucularına təqdim edilən bu kitabın ərəbcəsi hicri səkkizinci əsrə aid dörd nüsxənin tekstoloji təhlilindən sonra ərsəyə gələn əsərdir. Nüsxələrdən biri müəllifin ölümündən on doqquz il sonra köçürülmüşdür.

Bir çox orta əsr alimləri bu kitabı müəllifinin adı ilə öz kitablarında qeyd etmişlər. Ən birincisi müəllifin öz tələbəsi Hafiz İbn Rəcəb[1], sonra Şəmsəddin əd-Davudi[2], Hacı Xəlifə[3], İbn Abbad[4] [5]

Şövkani və s. alimlər bu kitabın adını çəkmişlər.

Qeyd etdiyimiz kimi, bu kitab ilk dəfə Hindistanda “Sağaldıcı dava barəsində sual verənə kifayətedici cavab” adı altında nəşr edilmişdi. Daha sonra Qahirədə də eyni adla iki dəfə nəşr edildi. Lakin hicri 1377-ci ildə Məhəmməd Muhyiddin Əbdülhəmid “Dərd və dava” adı ilə kitabı nəşr etdirdi.

Müəllif kitabının adını müqəddimədə qeyd etməyib. Əslində kitabın müqəddiməsi də yoxdur. Kitab verilən suala cavab verməklə başlayır. Lakin müəllifin tələbəsi İbn Rəcəb kitabı “Əd-Də və əd- dava”, yəni “Dərd və dava” adlandırmışdır. Davudi, İbn Abbad və Şövkani də kitabı bu cür adlandırmışdır.

Kitabın üç nüsxəsi İbn Rəcəbin (h. 736-795) sağlığında köçürülmüşdür. Birinci nüsxə hicrətin 770-ci, ikincisi 785-ci, üçüncüsü isə 791-ci ildən əvvəl yazıya köçürülmüşdür. Hər üçü “əd- Də və əd-Dava” adını daşımışdır. “Sağaldıcı dava barəsində sual verənə kifayətedici cavab” adını isə ilk dəfə hicri 1068-ci ildə vəfat etmiş Hacı Xəlifə istifadə etmişdir. Biz də kitabın “əd-Də və əd-dava” adını əsas götürüb Azərbaycan oxucusuna “Dərd və dava” adında təqdim etdik. Çünki kitabın bir çox yerində dərd və dava sözləri yanaşı işlənir.

Qeyd edək ki, kitabın hicri 1100-cü ilə aid olan Bağdad nüsxəsində kitabın adı yerində “Bu, dərdin davası kitabıdır” yazılmışdır.

Görkəmli alimin Azərbaycan oxucusuna təqdim etdiyimiz bu əsərinin ərəbcəsinin təhqiqini Məhəmməd Əcməl Eyyub əl-İslahi etmiş, hədislərinin araşdırmasını isə Zaid ibn Əhməd ən-Nuşeyri aparmışdır.

Kitabın bütün əlyazma nüsxələrində müəllifin adı İbn Qeyyim əl-Cövziyyə kimi yazılmışdır. Lakin Fuad Səlimə[6] aid olan və üzərində “hicaz xəzinəsi” möhrü vurulmuş nüsxədə əsərin başlıq səhifəsində bu cür yazmışdır: İbn Qeyyim əl-Cövzinin “Dərd və dava” kitabı. Lakin heç şübhəsiz ki, müəllifi İbn Qeyyim əl-Cövziyyə və İbn əl-Cövzi arasında bir qarışıqlıq edilib. Bu qarışıqlıq bəzən İbn Cövzinin bəzi əsərlərinin nüsxələrində onun adının İbn Qeyyim əl- Cövzi kimi keçmişdir. Bu ya bilməməzlikdən, ya da diqqətsizlikdən baş vermişdir. Çünki müəllifin adı, vəsfləri və ləqəbləri ilə birgə başqa nüsxələrdə olduğu kimi bu nüsxənin əvvəlində də qeyd olunmuşdur. Kitabda yazılış üslubu, metodu və mövzusu onun İbn Qeyyimə aid olmasını təsdiqləyir. Məsələn, müəllif kitabın “Eymənul Quran” adlı kitabından sitat gətirmişdir. Orada deyilir: “Əgər qul layiqincə fikirləşsə, onda görə bildiyi və ya bilmədiyi hər şey onu Allahın tövhidinə gətirib çıxarar, peyğəmbərliyə və Axirətə iman gətirməsini və Quranın Allah kəlamı olduğuna inanmasını təmin edər. “Eymanul Quran” kitabında imana gətirən bu cür vəsilələrdən geniş söhbət açmışıq. Allah təala buyurur ki, And içirəm gördüklərinizə, Və görmədiklərinizə ki, O, çox möhtərəm bir elçinin sözüdür!” (əl- Haqqə, 38-40) Habelə Allah təala buyurur ki, “Sizin özünüzdə əlamətlər vardır. Məgər görmürsünüz?” (əz-Zariyat, 21).

O kitab isə “Ət-Tibyən fı əqsamil Quran” adı ilə nəşr olunmuşdur. Nəşr olunan həmin kitabın iki yerində — 109 və 190-cı səhifələrində bu mətn olduğu kimi vardır. Başqa bir yerdə isə müəllif Allahın əmrlərini yerinə yetirən mələk tayfasına and içməsini qeyd edir və bildirir ki, bunun mənasını və onlarla and içməyin sirrini “Eymanul Quran”[7] kitabında qeyd etmişik”.

Həmçinin, müəllif bir neçə dəfə müəllimi İbn Teymiyyənin sözlərini sitat gətirir. Habelə, müəllifin bu əsərdə qeyd etdiyi mətnlərin və şeirlərin bir qisminə onun başqa əsərlərində də rast gəlmək olur. Məsələn: müəllif bildirir ki, “Allah müqəddəs kitabında dünya və Axirətdə xeyrə və ya şərə nail olmağın yollarını əməllərə əsasən gerçəkləşdiyini bəyat etmişdir. Səbəb və nəticə prizmasından yanaşılaraq deyilir ki, savab ibadət və xeyirxahlıqla, əzab isə küfr və günahlarla qazanılır”. Sonra isə deyir ki, “Quranda buna aid misallar mindən artıqdır”. Müəllif bu ifadəni “Miftəhu dəris səadə” (Səadət evinin açarı) (1/363) əsərində bu sözlərlə bildirir: “Bu, Quranda yüz, yaxud da iki yüz yerdə keçsəydi, bəlkə də bir-bir qeyd etmək olardı. Lakin bu haqda müxtəlif şəkildə mindən artıq yerdə söhbət açılır”. Həmçinin, müəllif Yusif əleyhissalam barəsində ibrət və hikmətlərlə dolu faydalardan söhbət açır və onların sayının mindən artıq olduğunu deyir. Məsələn: müəllif həmin fikri özünün digər bir əsəri olan “Şifaul əlif’də (səh 224) bildirir. Həmçinin, müəllifin “Kim aşiq olar və onu gizlədər, iffətini qoruyar və səbir edərək ölərsə, şəhid olar” hədisi barəsində bildirdiyi fikrinə eyni şəkildə onun “Zədul miad” (Qayıdış azuqəsi) (4/275) və “Rovdatul muhibbin” (Sevgililər baxçası) (səh. 287) əsərlərində də rast gəlinir.

Həmçinin müəllif əsərdə bildirir ki, o, bir dəfə Məkkədə qalmış, həmin vaxt xəstəliyə tutulmuş, amma bir həkim tapa bilməmişdir. Ona görə də Fatihə surəsi ilə özünü müalicə etmişdir. Müəllif bu sözləri özünün “Zədul Miad” (4/178) və “Mədaricus salikin” (1/57-58) əsərlərində də qeyd edir.

Göründüyü kimi, kitabın əvvəlində sual verən bəlanın növünü və formasını açıqlamır. Həmçinin, müəllif cavab verərkən bəlanın hər hansısa bir növünə toxunmur, ümumi cavab verir.

Müəllif qəlb xəstəliklərini sadalayarkən onların birinin eşq olduğuna toxunur. Müəllifin fikrincə eşq formasına, səbəblərinə və müalicəsinə görə digər xəstəliklərdən fərqlənir. Əgər bu xəstəlik insanda güclənər və dərin kök salarsa, onun müalicəsi təbiblərin fəaliyyət sahəsindən çıxar. Müəllif bu barədə özünün digər əsəri olan “Zədul Miad”da[8] da söhbət açır. Əsərin bir çox mövzularının əvvəlində sual qoyulduğu kimi müəllif bu mövzunu verilən suala cavab əsasında başlayır.

Müəllif məsələlərə toxunarkən öz sələfi və müəllimi İbn Teymiyyənin metodundan istifadə etmişdir. Yəni, nisbətən və ya tam ixtilaflı olan hər hansı bir mövzuya toxunarkən ilk öncə bacardığı qədər dörd məzhəb imamlarının rəylərini qeyd edir, sonra üstün rəyi vurğulayır. Müəllifin bu metod barəsində xüsusi qeydləri də vardır.[9]

Qeyd edildiyi kimi, müəllif əsərini verilən suala cavabla başlayır: “Həmd Allaha məxsusdur. Buxarinin “Səhih” əsərində Əbu Hureyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunur ki, Peyğəmbər  (Allahın ona salavat və salamı olsun) belə buyurur: “Allah elə bir dərd endirməyib ki, onun davasını da endirməsin...” Müəllif əsərdəki mövzuları bir-biri ilə əlaqələndirmiş və bir mövzudan digərinə əlaqəli şəkildə keçmişdir. Əsərin mövzularını beş qismə bölmək olar:

  1. Dua və özünü aldatmağa yol vermədən Allah barəsində hüsnü zəndə olmaqla bağlı fəsillər. Müəllif burada Quranın fəzilətindən və onun bir şəfa olmasından söhbət açır. Onun sözlərinə görə Quran ayələri, zikrlər və dualar şəfalıdır. Daha sonra müəllif duanın qəbul olma şərtlərini və dua etmək üçün əlverişli məqamları xatırladır. Bu mövzuda ayələr, hədislər və görkəmli şəxsiyyətlərin və alimlərin fikirlərini qeyd edir.
  2. Günahların qədəri əzabları ilə bağlı fəsillər. Müəllif qeyd edir ki, dünya və Axirətdə bütün bəlaların səbəbi günahlar və Allaha qarşı asiliklərdir. Bildirir ki, ata-ananızı Cənnət diyarından, habelə İblisi səma mələklərinin içərisindən çıxardan günah olmuşdur. Həmçinin, qədim ümmətlərə gələn bəlalar və əzabların hamısı onların qazandıqları günahlara görə olmuşdur. Müəllif bu mövzu barəsində yüz səhifədən artıq yazmışdır.
  3. Günahların şərii cəza və əzabları. Müəllif günahların insanların həyatında səbəb olduğu bəla və əzablara toxunduqdan sonra onların şərii cəzaları barəsində də məlumat vermişdir. Müəllif burada günahları böyük və kiçik olmaq üzrə iki yerə bölmüş, lakin günahlara Allaha qarşı bir üsyankarlıq olduğu prizmasından yanaşaraq onların hamısının böyük olduğunu vurğulamışdır.
  4. Eşq bəlasının əlacı ilə bağlı fəsillər. Müəllif eşqin və sevginin tərifini bildirir, onların formalarını və şəkillərini sadalayır, daha sonra eşqə mübtəla olmamağın yollarının, mübtəla olduqdan sonra isə onun əlacı yollarını göstərir.
  5. Eşqin faydalı yönləri ilə bağlı fəsillər. Bu hissə əvvəlki hissənin davamıdır. Müəllif burada eşqə düşənlərin dilindən eşq barəsində fikirləri bildirir, onların hekayələrini xatırladır və eşqin faydalı cəhətlərini qeyd edir.

Müəllif bu əsəri yazarkən olduqca qiymətli mənbələrə istinad etmişdir. Müəllif onların bəzilərinin adlarını müəllifləri ilə birgə qeyd etmişdir. Bunlar aşağıdakılardır:

Əl-Xəraiti “İtilalul qulub”, Əl-Xatib əl-Bağdadi “Tarixu Bağdad”, İbn Tahir “Təzkiratul mövduat”, İbn Nueym “Hulyətul övliya”, İbn Tahir “Zəxiratul huffaz”, İmam Əhməd “Kitabuz zuhd”, Abdullah ibn Əhməd “əs-Sünnə”, İbn əl-Cövzi “əd-Duafə”, Əbdiilhəqq əl-İşbili “əl-Aqibə”, İbn Adiy “Əl-Kamil”, İbn Əbi Dünya “Mənaqib Ömər” və s.

Eyni zamanda İbn Qeyyim bəzi müəlliflərin adlarını çəkərək fikirlərini qeyd etmiş, lakin həmin fikirlərin hansı əsərlərdə olduğunu bildirməmişdir. Məsələn, İmam Əhmədin, İbn əl-Cövzinin, İbn Həzmin, Əl-Xəraitinin, əl-Xətib Bağdadinin, Şihabəddin Mahmud ibn Süleymanın, İbn Əbi Dünyanın, Əbu Abdullah əl-Hakimin, Əbu Talib əl-Məkkinin, ət-Tahavinin, Əbu Ubeydin, Əbul Vəfa ibn Əqilin, Əli ibn Cədin, Məhəmməd ibn Xələf əl-Mərzbanm adlarını çəkərək onlarını fikirlərini qeyd etmişdir.

Bəzən də müəllif “bəzi alimlər”, “alimlərdən biri” və s. bu kimi ifadələrdən istifadə edərək bəzi mənbələrə işarə etmişdir. Lakin müəllif belə ifadələrlə gətirdiyi sitatların çoxunu özünün digər əsərlərində müəlliflərinin adlarını çəkərək bildirmişdir.

Allahdan müəllifə rəhmət diləyir və onun Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş bu əsərinin cəmiyyətimiz üçün faydalı olmasını uca Rəbbimizdən arzu edirik.

Tural Sadıqlı

___________________________________________________

[1] “Əz-Zeyl alə tabaqatul hənəbilə” 5/175

[2] “Tabaqatul mufəssirin”, 2/93

[3] “Kəşfuz zunun” 728, 1417

[4] “Şuzuratuz zəhəb” 3/170

[5] “Əl-Bədru ət-Tale” 2/144

[6] Riyadda kral Feysal adına İslam araşdırmalar mərkəzində 11540 nömrəsi ilə saxlanılır.

[7] “Ət-Tibyan fi əqsamil Quran” başlığı altında nəşr edilib. Səh. 83, 89, 258.

[8] Bax: 4/265-278.

[9] Bax: İbn Qeyyim əl-Cövziyyə, Mədaris salikin” 2/293-294

Sonda Həmd olsun aləmlərin Rəbbi Allaha və Allahın Salavatı və Salamı, onun Peyğəmbəri, səhabələri və ailəsinin üzərinə olsun!

 

Mənbə

Dərd və Dəva

(50)

TƏQVA «Təqva — Allah müttəqiləri sevər» saytına əlavə olunacaq hər bir məqalə,videolar və şərhlər üç filtirdən keçərək əziz oxucularımıza təqdim olunacaq – Quran, Sünnə və salehlərin anlayışı ilə !

LEAVE YOUR COMMENT

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *